به گزارش پارسینه پلاس و به نقل از همشهری آنلاین- راحله عبدالحسینی: با هر گودالی که در دل یک محوطه تاریخی حفر می‌شود، بخشی از اطلاعات مربوط به زندگی، رفتار و تمدن مردمان گذشته برای همیشه از بین می‌رود. کامیار عبدی، باستان‌شناس و عضو هیأت علمی دانشگاه شهید بهشتی، با تأکید بر اینکه ارزش اصلی آثار تاریخی در اطلاعات علمی و ارتباط میان آن‌هاست، معتقد است مجازات‌های فعلی بازدارندگی لازم را ندارند نیاز دارد. او با حضور در برنامه گفت و گوی ویژه تلویزیون اینترنتی همشهری درباره اصلاح قانون و برخورد جدی با شبکه‌های فعال در این حوزه صحبت کرد.
حفاری‌های غیرمجاز دقیقاً چه اطلاعات باستان‌شناختی جبران‌ناپذیری را نابود می‌کنند؟
علاوه بر اهمیت تک‌تک آثار باستانی، ارتباط میان آن‌ها در زیر خاک نیز برای ما اهمیت دارد. این اشیا همیشه زیر خاک نبوده‌اند. روزگاری در بیرون از خاک قرار داشتند و مردم از آن‌ها استفاده می‌کردند. به‌مرور زمان، خاک روی آن‌ها را پوشانده است. برای ما باستان‌شناسان اهمیت دارد که بدانیم این اشیا زمانی که در معرض دید مردم بودند، چگونه کنار یکدیگر قرار می‌گرفتند و مردم چه چیدمانی را بر اساس آن‌ها ایجاد می‌کردند. این موضوع می‌تواند اطلاعات ارزشمندی درباره رفتار مردم در گذشته در اختیار ما قرار دهد. حفاری‌های قاچاق تمام شبکه ارتباطی میان اشیای تاریخی را از بین می‌برد. در واقع، ارتباطات و پیوندهایی که میان این اشیا وجود داشته و می‌توانسته درباره زندگی و رفتار انسان‌های گذشته به ما اطلاعات بدهد، با این حفاری‌ها نابود می‌شود.
بنابراین خسارتی که به محوطه وارد می‌شود، بسیار فراتر از ارزش مالی اشیایی است که از آن خارج می‌کنند؟
طبیعتا همین‌طور است. ببینید، ما باستان‌شناسان به دنبال ارزش مادی اشیا نیستیم. اشیایی که در کاوش‌های باستان‌شناسی به دست می‌آوریم، به یکی از بخش‌های وزارت میراث فرهنگی تحویل داده می‌شوند. مسئولان این وزارتخانه نیز به صلاحدید خودشان آن‌ها را یا به موزه‌ها منتقل می‌کنند یا در انبار نگهداری می‌کنند. اصلاً مسئله ما ارزش مادی اشیا نیست که مثلاً اگر آن‌ها را در بازار بفروشیم، چقدر پول به دست می‌آوریم. موضوع اصلی، اطلاعات علمی است که می‌توانیم از این آثار به دست بیاوریم و متأسفانه حفاری‌های قاچاق دقیقا همین بخش را به‌طور کامل از بین می‌برند.
به نظر شما چه کسانی پشت حفاری‌های غیرمجاز هستند؟ آیا با یک زنجیره سازمان‌یافته مواجهیم که از فروش تجهیزات و اعزام حفاران شروع می‌شود و به خریدوفروش و در نهایت خروج آثار از مرزهای کشور می‌رسد؟
احتمالا بسیاری از این افراد مردم عادی هستند که با این تصور واهی به سراغ حفاری می‌روند که در جایی چیزی قیمتی پیدا می‌کنند، آن را به یک عتیقه‌فروش می‌فروشند و پولی به دست می‌آورند که زندگی‌شان را زیرورو می‌کند. البته ممکن است شبکه‌هایی هم وجود داشته باشند که افرادی را مامور می‌کنند تا در نقطه مشخصی حفاری کنند. به آن‌ها می‌گویند شما بروید فلان منطقه را حفاری کنید، اشیا را پیدا کنید و به من تحویل بدهید. من خودم خریدار دارم یا کسی را می‌شناسم که این آثار را بخرد. حتی ممکن است به حفاران پولی بدهند و بعد خودشان از طریقی که می‌دانند، آثار را به بازار عتیقه در کشورهای اروپایی و آمریکایی برسانند و آنجا بفروشند. من نمی‌دانم واقعاً چنین شبکه‌هایی وجود دارند یا نه. این موضوع را باید نهادهای اطلاعاتی مشخص کنند. آنچه من تا امروز دیده‌ام، بیشتر نشان می‌دهد که با افراد ناآگاهی مواجهیم که چیزهایی شنیده‌اند؛ مثلاً اینکه در فلان منطقه گنج وجود دارد یا اگر زمین را بکنند، چیزی پیدا می‌کنند. بسیاری از آن‌ها نیز با همین تصور اشتباه که اشیای تاریخی ارزش مادی زیادی دارند، اقدام به حفاری می‌کنند. این افراد ممکن است چیزی پیدا کنند و آن را به زرگری بفروشند و در مقابل پولی دریافت کنند، بدون اینکه بدانند بیشتر اشیای باستانی، سفال هستند و ارزش مالی چندانی در بازار ندارند. البته نمی‌گویم هیچ‌وقت اشیای طلایی یا نقره‌ای پیدا نمی‌شوند، اما باید توجه داشت که در دوران باستان، فناوری ساخت این اشیا به پیشرفت امروز نبود. بنابراین، بسیاری از اشیای فلزی آن دوره عیار پایینی دارند. برای مثال، ممکن است طلایی با عیار ۱۲ یا ۱۴ پیدا شود که از نظر قیمت اصلاً با طلای عیار ۱۸، ۲۰ یا ۲۲ قابل مقایسه نیست. حتی اگر چنین شیئی را به بازار زرگری ببرید، ممکن است پول چندانی بابت آن دریافت نکنید. بنابراین، این حفاری‌ها بیشتر موجب مزاحمت و تخریب می‌شوند تا اینکه واقعاً برای حفاران کسب‌وکار و درآمدی ایجاد کنند. آن‌ها با این کار، تاریخ و فرهنگ کشورمان را می‌فروشند و از بین می‌برند. این موضوع بسیار تلخ است؛ ابتدا محوطه را تخریب می‌کنند و بعد، اگر چیزی پیدا کنند، آن را می‌فروشند.
در فضای مجازی صفحات زیادی با عنوان فعالان بازار عتیقه فعالیت می‌کنند و انواع تجهیزات مرتبط با حفاری و گنج‌یابی را می‌فروشند. آیا نظارت مؤثری بر فعالیت این صفحات وجود دارد؟
متأسفانه نه. با اینکه ما باستان‌شناسان، حتی نهادهایی مانند انجمن علمی باستان‌شناسی و جامعه باستان‌شناسی، بارها درباره این موضوع اقدام کرده و با بخش‌های مختلف دولت صحبت کرده‌ایم، نتیجه‌ای نگرفته‌ایم. این نهادها جایگاهی دارند که می‌توانند درخواست‌های خود را مطرح کنند و برخلاف یک باستان‌شناس منفرد، صدایشان باید شنیده شود. با این حال، با وجود پیگیری‌های متعدد، نتیجه‌ای که انتظار می‌رفت حاصل نشده است.
آیا خسارت‌هایی که برای حفاری غیرمجاز در نظر گرفته می‌شود، با میزان تخریبی که به محوطه‌های باستانی وارد می‌کند تناسب دارد؟
اصلاً قابل مقایسه نیست. شما وقتی یک تپه یا محوطه باستانی را به هوای پیدا کردن اشیای عتیقه متلاشی می‌کنید و با روش‌های کاملاً غیرحرفه‌ای آثار را از بستر و نهشت تاریخی‌شان بیرون می‌کشید، خسارتی وارد می‌کنید که نمی‌توان آن را با یک جریمه مالی مقایسه کرد. این کار مثل این است که یک نفر را بکشید؛ مثلاً یک دانشمند بزرگ، یک ادیب یا یک هنرمند برجسته را به قتل برسانید و بعد بگویید حالا دیه‌اش را می‌پردازیم و مسئله تمام می‌شود. چنین چیزی اصلاً قابل مقایسه نیست. با این حال، برای این جرایم جریمه‌هایی در نظر گرفته می‌شود که تناسبی با خسارت واردشده ندارند. من در طول زندگی کاری‌ام بارها دیده‌ام افرادی را هنگام ارتکاب جرم و حفاری در یک محوطه باستانی دستگیر کرده‌اند، اما پس از یک هفته نگهداری، آزاد شده‌اند. نهایت برخورد هم گاهی توقیف دستگاه فلزیاب و تجهیزاتی بوده که همراه داشته‌اند. در حالی که فقط با حفار مواجه نیستیم. افرادی دستگاه فلزیاب می‌فروشند، عده‌ای وعده می‌دهند که برای شما نقشه‌خوانی و نقطه‌زنی می‌کنیم و محل گنج را نشان می‌دهیم. برخی هم با خرافات وارد ماجرا می‌شوند؛ مثلاً می‌گویند در آن محل جن، اژدها یا وکیل وجود دارد و ما می‌توانیم آن‌ها را خنثی کنیم تا شما با خیال راحت حفاری کنید! در نهایت، گروهی کار حفاری را انجام می‌دهند. ممکن است چیزی پیدا کنند یا نکنند. کسانی هم که چیزی پیدا می‌کنند، آن را به عتیقه‌فروش‌ها نشان می‌دهند و احتمالاً اگر اثری ارزش مالی داشته باشد، یک‌دهم قیمت واقعی آن را به حفار می‌پردازند و او را به دنبال کارش می‌فرستند. بعد خریدار است که باید اثر را به بازار دیگری، مثلاً در اروپا، برساند. البته ممکن است اصلاً چنین مسیری هم طی نشود؛ اما در هر صورت، مسئله اصلی یعنی تخریب آثار باستانی، همچنان پابرجاست.
چرا جرایم مرتبط با حفاری غیرمجاز، از نظر کیفری و اقتصادی، بازدارندگی لازم را ندارند؟
به این دلیل که دولت اساساً این مسئله را جدی نمی‌گیرد. ببینید، مواد مخدر هم به کشور آسیب می‌زند و جوانان را گرفتار می‌کند، اما برای آن مجازات‌های سنگینی در نظر گرفته شده است و در بعضی موارد حتی حکم اعدام هم صادر می‌شود. آیا در تاریخ ایران حتی یک قاچاقچی آثار تاریخی یا یک حفار غیرمجاز اعدام شده است؟ نه. به این دلیل که از نظر دولت هنوز مشخص نیست دقیقاً باید با این موضوع چه برخوردی کند و اساساً این جرم را چگونه تعریف و با آن مقابله کند.
آیا بهتر نیست حفاری غیرمجاز را جرمی علیه حافظه تاریخی و هویت کشور بدانیم؟ چرا قانون‌گذار نباید برای چنین جرمی مجازات سنگینی در نظر بگیرد؟ آیا اصلاح قانون می‌تواند در کاهش این تخلفات تأثیرگذار باشد؟
سوال من هم همین است که چرا قوه قضاییه وقتی فردی را با ۳۰ گرم هروئین دستگیر می‌کند، ممکن است حکم اعدام برای او صادر کند، اما کسی را که یک محوطه باستانی را نابود کرده است، پس از یک هفته نگهداری آزاد می‌کند؟ چرا نباید چند نفر را به دلیل حفاری غیرمجاز و قاچاق اشیای تاریخی با مجازات سنگین مواجه کرد؟ منظورم این نیست که آن‌ها را اعدام کنند؛ اما اگر برای این جرایم حکم ۱۰ یا ۲۰ سال زندان در نظر گرفته شود، کاملاً مطمئن باشید که میزان حفاری‌های غیرمجاز در کشور به‌شدت کاهش پیدا می‌کند.
اگر قرار باشد میان اصلاح قانون، برخورد با شبکه‌های فعال در این حوزه، تقویت یگان حفاظت و نظارت بر فضای مجازی اولویت‌بندی کنیم، به نظر شما کدام اقدام باید در اولویت قرار بگیرد؟
من دو مورد اول را در اولویت می‌دانم یعنی اصلاح قانون و برخورد با شبکه‌ها. افرادی در فضای مجازی تبلیغ می‌کنند که بیایید به شما آموزش بدهیم چگونه گنج پیدا کنید، نشانه‌شناسی یاد بگیرید و محل دفینه‌ها را تشخیص دهید. این افراد و فعالیت‌هایشان باید شناسایی شود و یعد با آن‌ها برخورد کرد.
در کنار نظارت بر فضای مجازی، آیا افزایش نیروهای یگان حفاظت میراث فرهنگی در محوطه‌های تاریخی هم می‌تواند در کاهش حفاری‌های غیرمجاز مؤثر باشد؟
بله، می‌تواند کمک کند، اما کمترین تأثیر را دارد و واقعاً در اولویت آخر قرار می‌گیرد. همین حالا هم می‌دانید که پاسداران میراث فرهنگی زیر نظر وزارت میراث فرهنگی فعالیت می‌کنند. گاهی یک نفر با یک موتورسیکلت مسئول حفاظت از محوطه‌ای بزرگ با وسعت چند صد کیلومتر مربع است. چنین فردی نمی‌تواند تمام این منطقه را به‌صورت دائمی و مستمر گشت‌زنی کند. ناچار است برنامه‌ریزی کند و مثلاً تصمیم بگیرد امروز بخش غربی منطقه را بررسی کند، بعد به بخش شرقی برود و روز دیگری به قسمت شمالی شهرستان سر بزند. در همین فاصله که مأمور حفاظت در حال بررسی بخش شمالی است، ممکن است حفاران در بخش جنوبی فعالیت کنند. بعد از مدتی نیز افراد متخلف متوجه برنامه و روال گشت‌زنی مأموران می‌شوند و می‌فهمند که مثلاً تا دو سه روز دیگر او به این منطقه بازنمی‌گردد. بنابراین، از همین فاصله زمانی استفاده می‌کنند و کارشان را انجام می‌دهند.
به نظر شما مسیر فرهنگ‌سازی و آگاهی‌بخشی برای جلوگیری از حفاری‌های غیرمجاز چقدر زمان می‌برد؟
سال‌ها. چون بسیاری از کسانی که حفاری غیرمجاز انجام می‌دهند یا در خریدوفروش اشیای تاریخی فعالیت می‌کنند، همان مردمی هستند که در کنار محوطه‌های باستانی زندگی می‌کنند. البته در بعضی مناطق، باستان‌شناسان توانسته‌اند با مردم صحبت کنند و آن‌ها را توجیه کنند که آثار تاریخی صرفاً ارزش پولی و مادی ندارند و اهمیت دیگری دارند. شرایط در بعضی مناطق بهتر شده است. نمونه آن فعالیت‌های زنده‌یاد دکتر یوسف مجیدزاده در جیرفت در اواخر دهه ۷۰ و اوایل دهه ۸۰ است. در آن زمان، مردم محلی خودشان برای غارت محوطه‌های باستانی هجوم می‌آوردند. دکتر مجیدزاده ابتدا با کمک نیروی انتظامی و سپاه پاسداران توانست تا حدودی شرایط را آرام کند. بعد از آن، یک دوره فشرده برای گفت‌وگو با مردم و آگاهی‌بخشی برگزار کرد. جلساتی تشکیل می‌شد و ایشان و دیگر باستان‌شناسان برای مردم توضیح می‌دادند که چرا باید از این محوطه‌ها حفاظت کرد. من خودم در همان زمان شاهد بودم که میزان حفاری‌های قاچاق و آسیب به محوطه‌های باستانی چقدر کاهش پیدا کرد. اما این‌ها کارهایی است که به‌صورت پراکنده و موردی انجام می‌شود؛ آن هم اگر باستان‌شناسان حوصله و وقت کافی داشته باشند که چنین جلساتی برگزار کنند و با مردم حرف بزنند. اگر قرار باشد باستان‌شناس فقط به محوطه برود، کارش را انجام دهد و برگردد، اتفاقی نمی‌افتد. وقتی باستان‌شناس کارش را انجام می‌دهد و از منطقه می‌رود، اهالی محل دوباره ممکن است به سراغ محوطه بروند و آن را تخریب کنند.